📖 Ma’rifatparvar jadidlar
Turkiston jadidchilik harakati — yigirmanchi asr boshlarida maydonga chiqqan eng ilg‘or, ma'rifatli va taraqqiyparvar ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy harakatlardan biridir. Jadidizm o'zining nomlanishi bo'yicha "usuli jadid" (yangi usul) degan ma'noni anglatib, u jamiyatni o'rta asrlarcha davom etib kelgan turg'unlik hamda chuqur radikal mutaassiblikdan, qoloqlikdan ozod etish va jahon taraqqiyoti sari elitish g'oyasiga qurilgan edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho‘lpon, Ubaydulla Xo'jayev, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi ulug‘ ma’rifatparvar qahramonlar o‘z xalqini chuqur jaholatdan va zulmatdan qutqarish uchun kechayu-kunduz o'zlarini fido qilib ishladilar. Ular ta'lim tizimini yevropacha ilg'or andozalarga moslashtirish, qizlarni ham maktabga jalb etish uchun yangi usul maktablari barpo etdilar. Millatni xabardor qilish niyatida birinchi marotaba yirik milliy matbuot - "Sadoyi Turkiston", "Tarjimon", "Oyina" kabi gazetalar va turkum jurnallarga asos yuzaga keldi. Teatr truppalarini tuzib, hayotiy fojialarimiz haqida so'zlovchi "Padarkush" kabi asarlarni sahnalashtirishdi. O'z navbatida, o'zbek adiblari romanchilik va she'riyatda butunlay yangi uslublarni yuzaga keltirishdi. Abdulla Qodiriy o'zining "O'tkan kunlar" romanida tarixdagi o'zaro adovatning oqibatlarini ochiq ko'rsatsa, Fitrat darsliklar va drama (masalan, "Abulfayzxon") yozib ilm ahliga katta meros qoldirdi. Biroq millat farzandlarining ozodlik hamda ma'rifat sari qilgan bu qadamlari qizil imperiya davrida keskin xavf deb topildi. Ziyolilarimizнинг deyarli barchasi 1937–1938 yillardagi qonli qatag‘on qurbonlariga aylanib, tergovsiz va hujjatsiz vahshiylarcha otib tashlandi. Shunga qaramay, mudhish qip-qizil istibdod ularning nurlarini o'chira olmadi. Ajdodlarimiz yozgan hikmatli she'rlar, dostonlar va maktab darsliklari xalq xotirasiga abadiy singgan edi. Bugungi kunda Erkin va Ozod O'zbekistonda u ma'rifatparvar otalarimizning nomlari to'liq oqlanib, kitoblari qaytadan darsliklarimizga kirmoqda. Zamonaviy har bir yurt farzandi mudhish kechmish xatolaridan saboq chiqargan holda doimo bilim va ilmga intilib yashashi shartligi barchamiz uchun jadid atalgan fidoyi insonlarning tugamas vasiyatidir.