📖 Alisher Navoiy — g‘azal mulkining sultoni

Nizomiddin Mir Alisher Navoiy — turkiy adabiyotning eng porloq yulduzi, buyuk mutafakkir va davlat arbobidir. U 1441-yilda Xuroson poytaxti Hirot shahrida Temuriylar xonadoniga yaqin bo'lgan taniqli amir G'iyosiddin Kichkina xonadonida dunyoga kelgan. Alisher Navoiy yoshligidanoq she'riyatga g'oyat qiziqqan bo'lib, o'zining she'riy qobiliyati bilan ustozlarining mehrini qozondi. U umrining asosiy qismini ilm, she’riyat va xalq obodonchiligi yo‘lida sarfladi. Navoiy o‘zining davlat arbobi sifatidagi faoliyatida adolat va el g'amini doim birinchi o'rinda tutdi. Xususan, temuriy sulton Husayn Boyqaro uni muhrdor, so'ngra amir (vazir) etib tayinlaganida ham u o'z lavozimidan faqat el-yurt va san'at ahlini himoya qilish yo'lida foydalandi. Navoiy o‘z faoliyati davomida ko‘plab ijtimoiy inshootlar, jumladan, maktablar, shifoxonalar (dorushshifolar), hammomlar va yuzlab ko'priklar qurilishiga moliyaviy va tashkiliy jihatdan bosh qosh bo‘ldi. Tarixiy manbalarga ko'ra Navoiy o'z mablag'lari hisobidan 300 dan ortiq yirik inshootlar va rabotlar qurdirdi. Shoirning bebaho asarlari, xususan, Xamsa (Beshlik) dostoni — jahon adabiyoti xazinasining eng qimmatli durdonalariga aylangan. "Hayrat ul-abror", "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Sab'ai sayyor", "Saddi Iskandariy" dostonlari nafaqat Sharq, balki butun dunyo adabiyotining yorqin hodisasi hisoblanadi. "Xazoyin ul-maoniy" deb nomlangan to'rt mislsiz she'riy devoni umumiy hisobda ellik mingdan ortiq baytni o'z ichiga oladi. Navoiy o‘zbek tilining qudrati va go‘zalligini "Muhokamat ul-lug'atayn" asari orqali ilmiy va nazariy jihatdan tasdiqlab berdi. Bu asarida turkiy tilning fors tili imkoniyatlaridan hecham qolmasligini amalda isbotladi. Navoiyning asarlarida insoniylik, odamiylik, mehr-oqibat, do‘stlik, vatanparvarlik va so'z sadoqati kabi eng oliy insoniy fazilatlar cheksiz mehr bilan ulug‘lanadi. Yoshlarga nasihat uslubida "Mahbub ul-qulub" asarini yozib jamoat tartib-qoidalari, har xil kasbiy guruhlarning ijtimoiy kelib chiqishi va vazifalariga to'xtalgan. Bugungi yosh avlod Navoiydan nafaqat komil inson timsolini, balki ma'rifat, adolat, ochiqko'ngillilik sirlarini ham o'rganadi. Alisher Navoiy yodgorliklari, uning nomidagi teatrlar, kutubxonalar va katta bulvarlar o'zbek xalqining u zotga bo'lgan yuksak ehtiromini yaqqol namoyon etadi.